پول الکترونیکی

هنگامی که برای اولین بار فلزات ( طلا و نقره ) به صورت سکه ضرب شدند پول به عنوان وسیله پرداخت مطرح شد و سه مشخصه اصلی که آنرا از دیگر موارد مشابه جدا می ساخت عبارت بودند  از راحتی و سادگی و سرعت استفاده .

هم اکنون ابزار جدیدی به عنوان وسیله مبادله در حال شکل گیری است و در آینده ای نزدیک جای پول کنونی و سنتی را خواهد گرفت چرا که اعتقاد بر این است که از پول موجود بهتر است. این ابزار جدید پول الکترونیکی نام دارد در این بخش مفهوم ، مزایا و معایب و انواع پول الکترونیکی ارائه خواهد شد .

 

۲۶-۲-تعریف پول الکترونیکی[۱]

پول الکترونیکی با اسامی مختلف   emoney  , digital money  , ecash   به انگلیسی و در فارسی با عباراتی نظیر پول بر پایه اطلاعات ، پول غیر قابل لمس ، پول رقمی و پول الکترونیکی ساخته شده است. هویت پول الکترونیکی از لحاظ ساختاری عبارت است از بیت های موجود در حافظه رایانه که دارای ارزشی برابر با ارزش پول نقد می باشد .

پول الکترونیکی مانند کارتهای اعتباری ، چک الکترونیکی و موارد مشابه ان فقط حاوی اطلاعات پولی نیست  بلکه دارای خاصیت پول حقیقی است. وجه نقد الکترونیکی روشی برای پرداخت های رایانه ای و اینترنتی می باشد. بدین نحو که یک فرد می تواند با انتقال یک عدد از یک رایانه به یک رایانه دیگر کالا یا خدمات مورد نیاز خود را تهیه کند. این اعداد که نشان دهنده جمع پول واقعی فرد است، بصورت کد درآمده و حالت استعاری دارد .

یکی از شیوه های مورد استفاده پول الکترونیکی کش نت [۲] می باشد  روش عمل کش نت ( شبکه پول الکترونیکی ) عموما به این نحو است که استفاده کننده شماره ای مجرد از کش نت خریداری می کند. این شماره معرف ارزش پولی است و تنها برای مالک آن قابل تعریف می باشد. دارنده می تواند هر آنچه را که می خواهد در هر کجا خریداری نموده و پس از ارسال آن به فروشنده کالا و خدمات ، قابلیت استفاده مجدد آن برای فروشنده وجود دارد. بنا بر این فروشنده می تواند آنرا از طریق کش نت نقد نماید یا در گردش معاملاتی از آن استفاده کند. این پول از طرق مختلف قابل خریداری است و از آنجاییکه این پول در سطح جهان رایج است از تمام مراکز اقتصادی و بانکی قابل تهیه است .

پول الکترونیکی وسیله ای عمومی و چند منظوره برای پرداخت است. بطور کلی پول الکترونیکی عبارت است از ارزش پولی ذخیره شده که به شکل دیجیتالی نگهدار ی می شود و برای پرداختهای آنی در معاملات در دسترس می باشد .

نقشها و وظایف پول الکترونیکی عبارت است از :

۱ – پول الکترونیکی ارزش را بصورت اطلاعات دیجیتالی و بدون وابستگی به حساب بانکی در خود نگه می دارد .

۲- پول الکترونیکی می تواند از طریق انتقال اطلاعات دیجیتالی، ارزش را به دیگری منتقل نماید .

• پول الکترونیکی برای پرداخت های از راه دور مخصوصا در شبکه های عمومی (مثل شبکه های ارتباطی و اینترنت ) بسیار مناسب است .

۴- در بعضی موارد پول الکترونیکی نیازی به طرف سوم برای نظارت و تایید معامله ندارد.

۵- پول الکترونیکی برای پرداخت های با مبالغ کم ( کم ارزش ) مناسب می باشد.

 

۲۷-۲-اهمیت و مزایای پول الکترونیکی

با نظر به این واقعیت که تجارت الکترونیکی اکنون با شتابی روز افزون در حال گسترش می باشد، هر چند پیش بینی ها و بر آوردهایی که در گزارشهای مختلف ارائه شده ارقام متفاوتی را نشان می دهد، اما همه اتفاق نظر دارند که طی سالهای آینده حجم تجارت الکترونیکی به شدت افزایش خواهد یافت و در این بین ابزار پرداخت و نقل و انتقال الکترونیکی پولی نظیر کارتهای اعتباری ، چکهای الکترونیکی و پول الکترونیکی ، سهم عظیمی را به خود اختصاص خواهند داد .

اگراین تصورراقبول کنیم که دردنیای دیجیتال واینترنت آینده پول الکترونیکی جای پول سنتی راخواهد گرفت، به اهمیت و نقش آن در آینده ای نزدیک بیشتر پی خواهیم  برد .

پول الکترونیکی نسبت به پول معمولی و سایر ابزارهای پرداخت الکترونیکی از مزایای برجسته ای برخوردار است که به پاره ای از مزایای آن در ذیل اشاره می شود :

۲۷-۱-۲-انتشار آزاد پول خصوصی

هایک در اثر کلاسیکی که در سه دهه پیش از این  منشر ساخت از ملیت زدایی پول نام برد و تاکید کرد که مهمترین پیامد اقتصادی پول الکترونیکی انتشار آزاد پول خصوصی از سوی بانکهای تجاری است. این بدان معناست که با گسترش روز افزون این روند انتشار پول و عرضه آن تنها به عهده بانک مرکزی یک کشور نیست و حتی بانکهای خصوصی هم آزادی و اجازه انتشار پول را خواهند داشت و این امر در سیاست پولی تاثر بسزایی در بر خواهد داشت  .

۲-۲۷-۲- قابل حمل و جابجایی  ( عدم وابستگی به مکان )

از دیگر مزیتهای پول الکترونیکی این است که پول الکترونیکی در هر مکان و زمان قابل استفاده مالک خود می باشد و محدودیتی برای استفاده از آن وجود ندارد و از طرف دیگر به راحتی و سرعت و دقت بالا قابل جابجایی از یک نقطه به نقطه دیگر می باشد

۳-۲۷-۲-  قابل گردش و چرخش نامحدود ( تا زمان از بین رفتن خود آن)

پس از صادر کردن شماره پول الکترونیکی، مالک شماره می تواند از طریق اینترنت هر چیزی که در توان دارد را بخرد .پس از خرید آن در شبکه cashnet  فروشنده بلافاصله شماره را دریافت و می تواند در همان شبکه پول الکترونیکی خود را نقد یا در چرخه خرید و رد و بدل پولی به فرد دیگری انتقال دهد. بدین نحو پول الکترونیکی تا زمان نامحدود و تا وقتی که پول مفقود یا به سرقت نرفته قابلیت کاربرد خو درا حفظ میکند.

۴-۲۷-۲- قابلیت اعتماد و اطمینان به آن ( امنیت )

پول الکترونیکی مشکلات مربوط به سوء استفاده از کارتهای اعتباری اشخاص را از بین می برد و بعلاوه از آنجا که برای هر پول الکترونیکی کش نت ،یک شماره وجود دارد و به کمک ارقام منفرد که تنها یک بار مورد استفاده قرار می گیرد ارائه می شود، لذا  جعل آنها دشوار است و در برابر هر گونه کلاه برداری ایمن است و از طرفی مشتری  با بهره گرفتن از پول الکترونیکی نسبت به تعداد کالایی که از طرف فروشنده برای او فرستاده خواهد شد اطمینان حاصل خواهد کرد و اشتباهی صورت نخواهد گرفت .

۵-۲۷-۲- نامشخص بودن هویت

در این سیستم به خریدار کش نت ( دارنده پول الکترونیکی ) تضمین داده می شود که هویت وی کاملا ناشناس باقی مانده و برای وی هیچ گونه تبعات و عواقب منفی بعد از خرید در پی نخواهد داشت .در واقع استفاده کننده اگر قصد مخفی نمودن هویت خود راداشته باشد می تواند از دستگاه پخش کننده  اتوماتیک  پول  یا از سیستم کش نت که به شیکه متصل است و یا از طریق شبکه بانکی که در آن حساب دارد اقدام به تهیه آن نماید. بدین ترتیب پول الکترونیکی غیر قابل رد یابی می باشد .

۶-۲۷-۲- قابلیت کار در حالت ناپیوسته

یکی دیگر از ویژگی های پول الکترونیکی ، قابلیت پرداخت بصورت ناپیوسته می باشد. ضمن داشتن این قابلیت این امکان را به کار بر خود می دهد که بدون اینکه مستقیما بانکی را در گیر کند معامله را انجام دهد. در این روش مشتری می تواند امور پولی و تبادل مالی خود را بدون مراجعه به بانک یا موسسه مالی مرجع انجام دهد .

۷-۲۷-۲- قابلیت استفاده دوتایی یا چند تایی

چند مشتری می توانند بها  یا نرخ کالا یا خدماتی که می خواهند بخرند را بین خود تقسیم نموده و هر کدام از کاربران  بخشی از هزینه آنرا بپردازد. این روش  در سیستم هایی که مبتنی بر کارتهای اعتباری است امکان پذیر نیست و از طریق کارت، کل هزینه یکجا و همزمان باید پرداخت شود در واقع از طریق پول الکترونیکی هم می توان پول را کامل پرداخت نمود و هم کل مبلغ را از طریق مجموع مقادیر چند پول الکترونیکی پرداخت نمود .

۸- ۲۷-۲-قابل تقسیم شدن

پول الکترونیکی قابل خرد شدن به مقادیر کوچکتر را دارد بدین معنا که برای سهولت در انجام معاملات خرد یا خرید های جزیی پولهای الکترونیکی مقادیر بسیار خرد را برای استفاده مشتریان فراهم می نمایند .

۹- ۲۷-۲-قابلیت همگانی بود

امروزه تعداد زیاد ارئه کنندگان پول الکترونیکی ،گسترش استفاده از آن را نشان می دهد. پول الکترونیکی در منطقه وسیع تجاری شناخته شده و قابل قبول می باشد. از طرفی همه افراد می توانند از آن استفاده نمایند این ویژگی در دو ابزار پرداختی دیگر نظیر دسته چک یا کارت اعتباری که فقط به افراد یا سازمانهای خاص تعلق دارد  دیده نمی شود .

۱۰-۲۷-۲- ساده بودن  و کاربر پسند بودن

استفاده از پول الکترونیکی هم برای ارائه دهنده و هم برای گیرنده آن بسیار ساده و آسان است. این روش احتیاج به رمز نگاری با رتبه زیاد نداشته و همینطور به اطلاعات زیاد و راهنمایی پیچیده ای برای کاربران نیازی ندارد .

۱۱-۲۷-۲- هزینه کم

انتشار پول الکترونیکی باعث حذف هزینه های ارائه خدمات ( که صرف استخدام کارمندان برای ارئه سندهای مالی و .. می باشد ) می شود علاوه بر آن هزینه های ضرب مسکوک و چاپ اسکناس را کاهش می دهد. بنا بر این یکی از پیامد های این مسئله به حفظ بیشتر سرمایه ملی می انجامد .

۱۲-۲۷-۲- آزاد بودن و عدم وابستگی سیاسی

به علت اینکه هیچ مرزی برای اینترنت نمی توان در نظر گرفت لذا انتقال پول الکترونیکی در چارچوب یک کشر محدود نمی شود. بنا بر این هیچ کشور یا سیاست خاصی نمی تواند رو ی آن اعمال سلیقه کند و برای آن محدودیت ایجاد نماید .

۱۳-۲۷-۲- محدود بودن مقدار پول

با توجه به اینکه  کاربر مقدار کمی پول در این روش استفاده می کند در صورت مفقود و یا از دست دادن آن به هر نحو ضربه و اثر منفی کمتری به او وارد می شود .

۱۴-۲۷-۲- بهبود دادو ستد

یکی از پیامدهای استفاده از پول الکترونیکی بهبود دادوستدمی باشد. به علت مزایایی نظیرریسک کمی ، که درانجام دادوستدبه این روش وجودداردوعلت آن رادرمبالغ محدودی که درپول الکترونیکی موجوداست میتوان جستجوکردوهمچنین زمان کمی که مشتریان به هنگام پرداختها صرف می کنند وامنیتی که درانجام پرداخت وجود دارد ،همه این عوامل موجب کارآمد تر کردن معاملات می شود و مجال بیشتری را برای فعالیت های اقتصادی فراهم می آورد.

۱۵- ۲۷-۲-سرعت

خصوصیات پول الکترونیکی نظیر ناشناس بودن و قابلیت اطمینان آن سبب می گردد که فرایند تجارت در شبکه اینترنت با سرعت بیشتری انجام شود و زمان کمی جهت نقل و انتقال آسان پول الکترونیکی صرف شود .مجموع این ویژگی های باعث تسریع در فرایند تجاری می شود .

 

۲۸-۲-انواع پول الکترونیکی

پول الکترونیکی را به شیوه های مختلف تقسیم بندی می نمایند در یکی از تقسیم بندی ها  پول الکترونیکی را به دو دسته تقسیم می نمایند :

۱-۲۸-۲- پول الکترونیکی شناسایی شده

این نوع پول الکترونیکی حاوی اطلاعاتی در باره هویت مالک آن می باشد که تا     حدودی مانند کارتهای اعتباری است. این پولها دارای قابلیت رد گیری می باشند و هویت دارنده آن قابل شناسایی است. قابلیت استفاده این پول در دو روش پیوسته  و نا پیوسته  امکان پذیر است .

۲-۲۸-۲- پول الکترونیکی غیر قابل شناسایی ( بی نام و نشان )

این نوع پول دیجیتالی خصوصیت مخفی بودن هویت فرد دارنده اش را در بر دارد و از این لحاظ درست مانند پول کاغذی سنتی عمل می کند. هنگامی که پول دیجیتالی از حسابی برداشت شد بدون باقی گذاشتن هیچ اثری می تواند آنرا خرج نماید.  با توجه به این نکته که هنگام ایجاد کردن پول دیجیتالی از امضاهای نامشخص استفاده می شود امکان پی گیری آن برای هیچ بانکی وجود ندارد.

هر کدام از پولهای الکترونیکی فوق الذکر به دو دسته پول الکترونیکی پیوسته  و پول الکترونیکی نا پیوسته تقسیم می شوند.

 

۲۹-۲-معایب و پیامد های منفی پول الکترونیکی

علی رغم مزیت های آشکار و قابل توجه پول الکترونیکی و اثرات بسیار مثبت آن بر امر تجارت ، به کار گیری این نوع پول در اقتصاد دارای معایب و پیامد های منفی نیز می باشد. که ذیلا به پاره ای از آنها اشاره می کنیم :

۱ –۳۰-۲- عدم امکان رد یابی پرداختهای پول الکترونیکی

بر خلاف معاملات با کارتهای اعتباری که نام کار بر به حسابش پیوند خورده است در پولهای الکترونیکی بی نام و نشان ، هویت مالک کاملا مخفی است و در صورت به سرقت رفتن یا موارد قانونی مشابه که نیاز به رد گیری و پیگیری آن باشد شناسایی هویت دارنده پول غیر ممکن به نظر می رسد .

۲-۳۰-۲- مشکل جعل سازی

همانگونه که در تعریف پول الکترونیکی مطرح گردیده است پول الکترونیکی شامل چند دسته بیت رایانه ای است .به همین سبب کپی کردن آن و جعل سازی آن ساده بنظر می رسد. در سیستم ها ی پول الکترونیکی  پیوسته  و نا پیوسته راه کارهای مناسبی برای رفع این مشکل تمهید شده است. با وجود اینکه در هر دو نوع ، بانک قادر است گردش پول الکترونیکی را در اقتصاد پیگیری کند و چیزی را که هر شخص می خرد ، محل ، زمان و مبلغ خرید را مشخص می کند. در حالت خالی بودن پول در سیستم نا پیوسته هویت خرج کننده اصلی پول نامشخص است و به دنبال آن مسیری که پول در بازار پیموده است مشخص نیست .

 

۳-۳۰-۲- ایجاد اختلال در عرضه پول

می دانیم که در تجارت با پول الکترونیکی مرزهای ملی از بین خواهد رفت و بانکهای خصوصی هم قادرند پول الکترونیکی عرضه کنند. لذا بانکهای مرکزی قدرت خود را در کنترل عرضه پول تا حدودی از دست می دهند و این عامل موجب ایجاد اختلال در عرضه پول  خواهد شد .

از طرف دیگر با گسترش روز افزون تجارت از طریق اینترنت ، پول الکترونیکی از طریق این شبکه ایجاد می شود که نسبت کل پول الکترونیکی از پول سپرده شده نزد بانکها بیشتر خواهد بود. این توسعه روز افزون که نمایانگر فعالیت اقتصادی در اینترنت است در نهایت بر عرضه پول در جهان واقعی تاثیر خواهد گذاشت .در جهان واقعی رشد فعالیت اقتصادی موجب جذب سرمایه خارجی از سایر کشورها می شود.  این عامل به علت وجود مرزهای ملی ، کشوری  و خطر نوسان ارز ، ورود این سرمایه را محدود می کند. اما این محدودیت ها در دنیای  اینترنت و رایانه  وجود ندارد و تعامل بین پول واقعی و پول الکترونیکی بی واسطه تر و سریع تر خواهد بود . بدین نحو تاثیرات و واکنش های رویارویی مالی بین اقتصاد ملی و فعالیت های اقتصادی مجازی در اینتر نت و رایانه حذف و سرعت بیشتری خواهد داشت ،که نهایتا باعث آشفتگی درعرضه پول می گردد.

 

۴-۳۰-۲- امکان ایجاد بحرانهای مالی از طریق معاملات الکترونیکی

امکان انتشار پول الکترونیکی  توسط بانکهای خصوصی موجب خواهد شد که در عرصه توسعه طبیعی بخش مالی و رقابت بین بانکی امکان وام دادن پول الکترونیکی به میزان بیشتر از اعتبار خود وجود داشته باشد و این امر ممکن است سبب شود که این مؤسسات قادر به  باز پرداخت دیون خود در آینده نبوده وبه ورطه ورشکستگی کشیده شوند و از این طریق بحران مالی ایجاد کنند .

 

۵-۳۰-۲- ملاحظات مالیاتی

حال که مرزهای کشورها در این برهه زمان از طریق اینترنت و رایانه از میان رفته ، ارتباط کاری افراد مختلف در کشورها و در حوضه های مختلف نیاز به قوانین مالیاتی بین المللی را بیش از پیش نمایان می سازد. بطور مثال اگر یک کالایی یا خدماتی در ایران در سایت ژاپنی عرضه گردید و یک فرانسوی آنرا خرید قوانین مالیاتی کدام کشور باید در خصوص فروش اعمال گردد؟ این مسئله بسیار مهم است که به قوانین روشن و واضحی در این زمینه احتیاج دارد. علاوه بر این به علت فقدان مدرک در نقل و انتقال پول الکترونیکی امکان رد گیری و پی گیری آنرا برای دریافت مالیات ندارد زیرا پول الکترونیکی مانند پول نقد غیر قابل شناسایی است و با نقل و انتقال از طریق شبکه بانکی تفاوت فاحشی دارد. بنا بر این با وجود قوانین بین المللی مالیاتی ، اخذ مالیات کار ساده ای نیست. از طرفی تطهیر پول به علت عدم امکان رد یابی در نقل و انتقال مالی امکان پذیر می باشد. همانطور که در سالهای اخیر باند های تبه کاری نقل و انتقال پول های تقلبی را از طریق اینترنت انجام داده اند و علت ان علاوه بر مورد بالا امکان ارسال پول به هر نقطه جهان می باشد .

 

۳۱-۲-پرداخت الکترونیکی صورت حسابها

ذکر این مسئله که قلمرو خدمات مالی سریع تر از هر زمان دیگر در حال تغییر است موضوعی تکراری به نظر می آید. هر چند که این امر در جهان امروز یک واقعیت محسوب می شود که بیشتر مصرف کنندگان با بهره گرفتن از کارتهای اعتباری و از طریق الکترونیکی خرید ها ی خرده فروشی خود را انجام می دهند، اما هنوز هم اغلب تعهدات اقساطی  مثل اقساط وام های گوناگون از طریق چک های شخصی انجام می گیرد. با این همه این رویه ممکن است به زودی متحول شود. در حال حاظر چندین نظام پرداخت الکترونیکی صورت حسابها در حال گسترش و یا در مرحله اولیه کاربرد هستند. این  نظامها  موجب تحول در فرایند پرداخت صورت حسابها می شوند و روش فعلی پرداخت صورتحساب ماهانه خانوارها را بطور کلی دگرگون خواهد کرد.

[۱] Electronic Money

[۲] cashnet

سوئیفت ( SWIFT)

سوئیفت یک شبکه بین المللی ارتباط مالی بین بانکی است که تسهیلات و خدماتی  ویژه ای را از طریق مراکز رایانه ای در سراسر دنیا ارائه می دهد.  سیستم مزبور به صورت چند کاربره [۱]  می باشد و موسسه آن به صورت شرکت تعاونی اداره می شود و بانکهای عضو در آن دارای سهام بود و در سود موسسه سهیم هستند.

بنابر تعریف دیگر سوئیفت شبکه ای است که در حال حاضر پیغامهای مالی میان اعضا و کاربران دیگر در ۱۶۳ کشور را انتقال می دهد. از طریق موسساتی که از SWIFT   استفاده می کنند افراد می توانند پرداخت های خود را انجام دهند. ارسال پیغامهای SWIFT    می تواند جزیات قراردادهای منعقده بین دو کاربر را تایید نموده و یا تبدیل ارز های خارجی را انجام دهد. این شبکه را می توان به عنوان یک جایگزین برای سپرده داخل بانکی به حساب آورد  .

SWIFT    راه مطمئنی برای تبادل انواع پیغامها ، سفارش خرید ، فروش ، رساندن راهنمایی هایی جهت نحوه تحویل ، ارسال یا موارد مشابه می باشد .

هدف اولیه از ایجاد سوئیفت جایگزینی روش های ارتباطی غیر استاندارد کاغذی و یا انتقال پیام از طرق تلکس در سطح بین المللی با یک روش استاندارد جهانی بود . سوئیفت از بدو تاسیس تا به حال دچار تحول اساسی در روشها و مکانیزمهای مورد استفاده خود گردیده است .

۱۶-۲-کارت های بانکی (  اعتباری )

یکی از ابزارهای انتقال الکترونیکی وجوه که در تجارت الکترونیکی از اهمیت خاصی برخوردار است ، کارتهای بانکی  می باشندکه به منظور پرداخت وجه ، به جای پول نقد استفاده می شود . هر چند کارتها انواع مختلفی دارند ولی همگی در ایران به عنوان کارتهای اعتباری معروف هستند. به همین علت عنوان کارتهای اعتباری یا کارتهای بانکی در این نوشتار بکار برده شده است .

۱۷-۲-تعریف و مفهوم کارتهای اعتبار  ( بانکی )

کارتها وسیله ای جهت پرداخت مبادله می باشند . سالیان متمادی است که پول ، سکه و پس از آن اسکناس بخاطر سه ویژگی راحتی ، سادگی و سرعت استفاده از آن ، به عنوان بهترین وسیله جهت پرداخت مطرح می باشند . با سپری شدن دوران صنعتی ، رشد دانش فنی ، و پیشرفت های شگرف جوامع ، افزایش حجم مبادلات و به دنبال آن حجم نقدینگی ، نیاز به وسیله ای آسانتر جهت انجام معاملات احساس شد و مشتریان روش های جدیدی را جهت پرداخت معاملات خویش طالب بودند .

تقویت شیوه های رفتاری و زندگی مردم ، نیاز به تقاضای عمومی برای استفاده از امکانات و تسهیلات بیشتر در خصوص پرداخت ها ، بانکها و موسسات مالی را به فکر راه چاره واداشت . در نتیجه تلاشهای همه جانبه برای رفع نیاز مشتریان ، وسیله جدیدی جهت پرداخت با عنوان کارتهای بانکی یا اعتباری به وجود آمد .

از جمله عواملی که در صدور کارتهای اعتباری موثر بوده ، می توان به عواملی نظیر افزایش نرخ تورم ، رقابت های فشرده بین بانکها و امکان دستبرد به منابع پولی ، مسائل امنیتی مربوطه و پیشرفهای چشمگیر در فناوری به خصوص فناوری اطلاعات و ارتباطات اشاره نمود .

کارتهای اعتباری ( بانکی ) عبارتند از کارتی پلاستیکی یا کاغذی  که توسط صادر کننده ( بانک ، موسسات مالی و …) صادر می شود و در اختیار مشتریان قرار می گیرد. مشتریان می توانند با عرضه این کارتها در جایگاه های مشخص ، از خدمات آنها بهره مند شوند و به عبارت دیگر کالا و خدمات مورد نیاز خود را خریداری نمایند و وجه آنرا بپردازند . بطور کلی  می توان کارتهای اعتبار ی بانکی را اینگونه تعریف کرد : کارت وسیله ای الکترونیکی است که بر اساس اصول فنی خاص و رعایت مسائل ایمنی  برای متقاضی صادر می شود و دارنده کارت می تواند با بهره گرفتن از کارت مزبور از طریق ماشین های خود پرداز( ATM ) و یا نقطه فروش  ( POS ) وجوه یا اعتبار واریز شده به حساب خود را دریافت یا به حساب دیگری منتقل نماید .

 

۱۸-۲-تاریخچه کارتهای اعتباری

شاید بتوان از آمریکا به عنوان اولین کشور ارئه دهنده کارتهای اعتبار ی نام برد .پدید آمدن ایده  کارت اعتباری به سالها پیش برمی گردد که اولین بار در سال ۱۸۶۰ توسط ادوارد پلای ^۱ دانشمند بزرگ آمریکایی ارائه گردید .

قریب ۴۰ سال بعد جان سی . پیتگنرو   نوعی کارت پول کاغذی جهت مشتریان طراحی کرد ولی با استقبال چشمگیری مواجه نشد. بعد از پنجاه سال تقریبا در دهه ۱۹۵۰ استفاده وسیله ای به نام کارت بجای پول در کشور آمریکا معمول گشت.

در دهه ۱۹۵۰ اولین کارتهای پلاستیکی بجای پول نقد جهت پرداخت مستقیم هزینه های خرید کالا یا خدمات توسط موسسه DINERS   منتشر شد .

البته  کارتهای مزبور برای طبقه خاصی از افراد و به عنوان نشانه ای قرار دادی طراحی شدند و دارنده کارت می توانست با ارائه آن و بدون پرداخت پول نسبت به خرید با بهره گرفتن از خدمات شهری در منطقه جغرافیایی محدود اقدام نماید . به نظر می رسد بر همین اساس کارتهای متداول امروزی  در موسسات مالی و خدماتی رواج یافته اند .

کارت به عنوان وسیله ای نوین جهت تسریع در امور پرداخت وجوه کالا و خدمات در دو نوع کاغذی ( مقوایی )  و پلاستیکی معمول می باشد. کارتهای کاغذی توسط موسسات خدمات عمومی صادر و به عنوان بلیط اتبوس و قطار یا راه آهن شهری مورد استفاده قرار می گیرند. کارتهای پلاستیکی بیشتر توسط موسسات مالی نظیر  بانکها و یا موسسات غیر مالی مانند مخابرات ، ثبت احوال ، راهنمایی رانندگی صادر و در اختیار مشتریان قرار داده می شوند .

کارتهای اولیه از لحاظ فناوری ساخت و همچنین خدماتی که ارائه می دادند بسیار ساده بودند. ولی به علت استفاده چشمگیر و تقاضای روز افزون برای دریافت این نوع کارتها و خدمات جدید ، و نیز مسائل امنیتی که در خصوص این کارتها و همچنین نوع خدماتی که به وسیله ی این کارتها ارائه می شد ، تغییرات اساسی پدید آمد وکارتهای الکترونیکی به بازار آمد.

با الکترونیکی شدن کارتهای اعتباری و به کارگیری پایانه های رایانهای درنقطه فروش (POS) که ازسال ۱۹۸۳مطرح شد ، امکان تشخیص هویت ارائه دهنده کارت اعتباری در فروشگاها و اطلاع دقیق از اعتبار باقیمانده کارت به صورت پیوسته فراهم گردید.

گسترش تجارت الکترونیکی باعث به وجود آمدن نیازهای جدید در خصوص کارتهای اعتباری گردید. این نیازهای جدید سبب شد که کارتهای اعتباری جدید به نام کارتهای هوشمند  ارائه گردند .یکی از نیازهای اساسی تجارت الکترونیکی کارت اعتبار ی است و بدون داشتن کارت اعتباری به خصوص در سطح خرده فروشی  تجارت الکترونیک با مشکلات جدی مواجه خواهد شد .

امروزه کارتهای اعتباری در انواع مختلف جهت ارائه خدمات متنوع با دارا بودن قابلیت استفاده در سطح ملی و بین المللی صادر می شوند و مورد استفاده گسترده قرار می گیرند. دامنه کاربرد کارت درزندگی اقتصادی از وسعت و گستردگی قابل ملاحضه ای برخوردار است و امروزه بسیاری از پرداخت ها  و دریافت ها و تأمین بسیاری از کالاها و خدمات نظیر عملیات بانکی و پرداخت هزینه های مرتبط با مسافرت و بیمه از این طریق  امکان پذیر است .

 

۱۹-۲-مزایای استفاده از کارتهای اعتباری

همانگونه که قبلا گفته شد ، کارت به منظور انجام بخشی  از وظایف بر اساس  نیازهای مشتریان ابداع گردید . اشخاص با توجه به میزان وجه نقد و یا اعتبار به دست آمده از فعالیتهای روزمره می توانند از کارتها برای تبدیل این وجوه به مصارف مورد نیاز خود استفاده نمایند. به اعتبار دیگر کارت وسیله ای برای اثبات اعتبار و صدور مجوز مصرف آن در مواقع مورد نیاز می باشد .

استفاده  از کارتها بجای پول و رشد چشمگیر استفاده از آن توسط مردم نشان دهنده اهمیت و مزایای آشکار آن است .کار ت ها دارای مزایای آشکار مستقیم و مزایای پنهانی هستند . در اینجا به اختصار مهترین مزایای کارتها ارائه می شود :

الف ) کارتها باعث افزایش سرعت و کاهش زمان انتقال وجوه از یک نقطه به نقطه دیگر می شوند

ب ) استفاده از کارت بجای پول باعث جلوگیری از انتقال پول نقد می گردد .

ج ) استفاده از کارت بجای پول باعث افزایش امنیت در مقابل سرقت ، مفقود شدن و از بین رفتن پول نقد می گردد .

د ) سالیانه مبالغ قابل توجهی صرف چاپ اسکناس و وسائل مربوط به آن می شود. بهره گیری از کارتها سبب  کاهش هزینه های چاپ اسکناس می گردد .

ه) استفاده از کارت باعث می شود که دسترسی به وجوه و یا اعتبار تخصیصی به سرعت و در هر نقطه جغرافیایی امکان پذیر باشد .

و) استفاده از کارتها سبب سهولت در رفع حوائج روزمره افراد می گردد .

ز ) استفاده از کارتها باعث ایجاد اعتبار و ارزش  اجتماعی می شود .

ح) کارتها حجم مسافرتهای درون شهری به منظور دریافت و پرداخت های معمولی بانکی را کاهش می دهند و از این طریق باعث کاهش هزینه های فردی و اجتماعی می گردند .

ط) عمومیت یافتن استفاده از کارت باعث ترغیب بانکها به بانکداری الکترونیکی  و خروج از سیستم مبتنی بر کاغذ در عملیات بانکی می گردد .

ی ) کارت امکان دسترسی به پول را آسان نموده و باعث تسهیل در امور پرداخت و دریافت وجوه نقد می گردد .

ک ) از طریق گسترش و توسعه کارتهای بین المللی می توان نظام کنترل ارز را بهبود بخشید .

 

۲۰-۲-انواع کارتهای  اعتباری

همانگونه که اشاره شد ، کارتهای اعتباری بر انواع مختلف و با کاربرد های گوناگون از سوی بانکها و موسسات مالی و غیر مالی ( مانند کارت تلفن ) در سراسر جهان صادر و در بین متقاضیان توزیع می گردند. از کارتها به عنوان هسته مرکزی ارائه خدمات بانکی  در شاخه بانکداری خرد  استفاده می شود.  کارتهای اعتباری انواع مختلفی دارد و معمولا کارتها را بر اساس شیوه تسویه حساب ، فناوری مورد استفاده ، نوع خدمات و گستره جغرافیایی کاربرد طبقه بندی می نماید .

 

۲۱-۲-طبقه بندی  کارتها به لحاظ شیوه تسویه

کارتها بر اساس شیوه تسویه به سه دسته کلی زیر تقسیم می شوند :

الف ) کارت اعتبار ی

ب) کارت بدهکاری

ج ) کارت هزینه

البته کارتها دارای نامهای مختلف دیگری مثل کارت پول ، چک کارت  ، کارت سپرده و غیره نیز می باشند که می توانند به نوعی زیر مجموعه های کارتهای فوق قرار گیرند.

الف ) کارت اعتباری

کارتهای اعتباری به منظور خرید کالا و خدمات و دریافت پول نقد صادر می شوند. این نوع کارت بسته به ارتباطات و قرار داد صادر کننده ، می تواند در سطح ملی یا بین المللی کاربرد داشته باشد. برای صدور این کارتها متقاضی به بانک یا مؤسسه صادر کننده مراجعه می نماید و پرسش نامه ای را که حاوی اطلاعات شخصی ( مشخصات ، وضعیت مالی واعتباری شخص متقاضی ) است را تکمیل می نماید . بانک یا موسسه صادر کننده کارت پس از بررسی سوابق متقاضی امتیاز اعتباری وی را مشخص کرده  و میزان و حد اعتباری او را تعیین می نماید . در صورت قابل قبول بودن امتیاز و حد اعتباری متقاضی ، کارت اعتباری برای وی صادر و حدود اعتبار ایشان مشخص  می شود .

دارنده  کارت اعتباری می تواند به بانکها ، موسسات مالی ، موسسات غیر مالی و فروشگاه هایی که پذیرنده کارتهای اعتباری هستند مراجعه نموده و وجه ، کالا یا خدمت مورد نظر را پرداخت کند و در پایان هر ماه صورت حساب معاملات خود شامل کلیه خرید ها و جوهی که نقدا دریافت نموده را دریافت می کند . دارنده کارت پس از دریافت صورتحساب باید مبلغ آنرا به صادر کننده کارت بپردازد .البته می توانند صورت حساب خود را تقسیط نماید. یعنی مبلغی را در ابتداپرداخت نمایند و ما بقی را طی دوره های بعد تسویه نماید  . معمولا وقتی که صورت حسابها بصورت اقساط پرداخت می شود به آن بهره تعلق می گیرد .علاوه بر این ، خدمات کارتهای اعتباری می تواند خدمات  دیگری نظیر مسولیت قانونی بانکها در قبال خرابی کالا و خدمات خریداری شده ، بیمه حوادث مسافرت و خرید از طریق پست ، تلفن و اینترنت را نیز فراهم نمایند.

ب) کارت بدهکاری

کارتهای بدهکار از جمله کارتهایی است که مورد استفاده زیادی دارندو این کارت تقریبا به لحاظ عملیاتی شبیه کارتهای اعتباری می باشند و از نظر ماهیت تقریبا معادل چک عمل می کنند. میزان اعتبار کارت بدهکار بر اساس حساب بانکی دارنده کارت  ( حساب دیداری  یا حسابی مشابه ) تعیین می شود.   به عبارت دیگر قبل از اینکه دارنده کارت خرید خود را انجام دهد باید معادل خرید در حساب مربوطه وجه نقد داشته باشد .مکانیزم کار به این شکل است که دارنده کارت بدهکار  ،کالا و خدمات مورد نظر خود را انتخاب می کند و صورت حساب مربوطه را امضا می کند. این کار بدین معنی است که به بانک دستور می دهد که معادل مبلغ صورتحساب از حسابش کسر و به حساب پذیرنده کارت واریز گردد.

به عبارت دیگر عملکرد آن مثل صدور یک چک در وجه فروشنده می باشد. با این تفاوت که زمان صدور و دریافت چک وقتی است که از ماشین های نقطه فروش   (POS ) استفاده می شود به صفر می رسد .از کارتهای بدهکار برای دریافت وجه از طریق ماشین های خود پرداز  (ATM)  نیز می توان استفاده نمود.  نکته ای که در مورد کارتهای بدهکار بسیار مهم است این است که دریافت وجه یا خرید کالا و خدمات صرفاَ به اندازه موجودی حساب دارنده کارت امکان پذیر می باشد و اضافه بر موجودی امکان پذیر نمی باشد .کارتهایی که اخیرا توسط بانکهای کشور ارائه می شود از نوع کارتهای بدهکار می باشد .

ج) کارت هزینه

کارتهای هزینه بسیار شبیه کارتهای اعتباری می باشند تفاوت آنها این است که در کارتهای اعتباری میزان اعتبار تعیین می شود و دارنده کارت مجاز است به اندازه اعتبار کارت خرید انجام دهد و یا پول دریافت نماید. ولی کارت هزینه حد مشخص اعتباری ندارد و دارنده آن هر چقدر بخواهد می تواند کالا و خدمات خرید نماید ولی پس از دریافت صورت حساب باید بدهی خود را تسویه کند. تفاوت دیگر این نوع کارت با کارتهای اعتباری این است که بوسیله این کارتها نمی توان وجه نقد دریافت نمود. متداول ترین نوع این کارتها در ایالت متحده آمریکا  امریکن – اکسپرس و دانیرز کلوپ می باشند .

 

۲۲-۲-انواع کارت از لحاظ فناوری ساخت

کارتها بر حسب فناوری ساخت به دو دسته تقسیم می شوند :

الف ) کارت با نوار مغناطیسی

ب ) کارتهای هوشمند

 

الف ) کارت با نوار مغناطیسی

در کارتهای با نوار مغناطیسی اطلاعات مربوط به دارنده کارت به صورت کدهای مخصوص بر نوار مغناطیسی که پشت کارت قرار دارد ضبط می شود. به این عمل در اصطلاح رمز گذاری کارت می گویند. البته در نوع قدیمی تر این کارتها اطلاعات به صورت برجسته روی کارتها حک می شود هر چند که استفاده از این نوع کارتها به جریانات الکترونیکی و ارتباط با شبکه تلفنی نیاز نداشت ولی مشکل عمده آنها مسائل امنیتی و حجم بسار بالای کاغذ های مصرفی به عنوان اسناد می باشد. این عیوب با قرار دادن اطلاعات کارت بصورت رقمی بر روی نوار مغناطیسی بر پشت کارت مرتفع شده است. نوار مغناطیسی حد اکثر دارای سه شیار است که شیارهای اول و دوم برای خواندن و شیار سوم هم برای نوشتن و هم برای خواندن اطلاعات بکار می رود. اگر چه ظرفیت ذخیره سازی نوار مغناطیسی تنها حدود هزار بیت است و این مقدار قابل توجه نمی باشد ، لیکن این اطلاعات برای ثبت اطلاعات مورد نظر در روش برجسته نویسی کفایت میکند.

نحوه استفاده از اطلاعات کارتهای مغناطیسی به این شکل است که دارنده کارت به فروشگاه ها و مراکز تجاری مراجعه و کارت خود را در دستگاه های نقطه فروش   قرار می دهد . دستگاه های نقطه فروش اطلاعات کارت را که بر روی نوار مغناطیسی وجوددارد به مرکز بانک مخابره می نماید و پس از تایید موارد مربوطه میزان خرید اعتبار مورد نظر  گزارش می شود. زمانی که از این کارتها برای استفاده از دستگاه های خود پرداز  استفاده می شود نیز همین مکانیزم تکرار می گردد. این نوع کارتها  در سطح بین المللی بسیار شایع می باشند و مؤسسات بین المللی بزرگ همچون ویزا [۲]  و مستر کارت [۳] از این نوع فناوری برای کارتهای خود استفاده می نمایند .

ب ) کارتهای هوشمند

به علت پایین بودن ظرفیت ذخیره سازی اطلاعات بر روی کارتهای مغناطیسی و نیاز به افزایش قابل توجه حجم حافظه ، این کارتها بخصوص  در کاربرد هایی که مستلزم به کار گیری الگوریتم های پیچیده رمز نگاری باشند ( جوانب امنیتی ) و یا ضبط اطلاعات خاص و همچنین به  مشکل ترافیک خطوط ارتباطی و مخابراتی ، کارتهای مغناطیسی جوابگو نمی باشند. بنا بر این طی سالهای اخیر اقدامات ویژه ای برای نصب حافظه ها و پردازش گرهای یارانه ای روی کارتها صورت گرفته است .حاصل این اقدامات ابداع و عرضه کارتهای هوشمند می باشد .  کارتهای هوشمند عبارت کلی است که گاهی با نامهای کارت تراشه دار [۴] کارت حافظه دار [۵] و کارت با مدارهای مجتمع [۶]  معرفی و عرضه می شوند. استفاده وسیع از کارتهای هوشمند از سال ۱۹۹۴ توسط مؤسات معتبر بین المللی نظیر ویزا ، مستر کارد و یورو پی [۷]به عنوان پایه و اساس سیستم های پرداخت تجاری آینده در سطح جهانی شناخته شد  .

کارت هوشمند به عنوان کار آمد ترین عضو خانواده کارتهای معمول قلمداد می شود. این کارت شامل یک مدار مجتمع الکترونیکی به شکل یک تراشه می باشد که عناصری برای نقل و انتقال و ذخیره سازی و پردازش اطلاعات به همراه دارد. انتقال اطلاعت می تواند به وسیله اتصالاتی که بر روی سطح کارت وجود دارد و یا بدون اتصالات ازطریق میدان های الکترو مغناطیسی انجام شود. یکی از فوائد این کارتها این است که اطلاعات ذخیره شده در آنها می تواند در برابر دسترسی و تغییرات غیر مجاز محافظت شود. از مزیت های دیگر کارتهای هوشمند در کنار اعتبار بالای آن به لحاظ امنیتی، طول عمر بیشتر آن در مقایسه با کارتهای مغناطیسی می باشد .

با پیشرفت هایی که در تولید و استفاده از کارتهای هوشمند به وجود آمده است انواع جدید پروژه های پول الکترونیکی در کشورهای آمریکا و سایر کشورهای پیش رفته در دست اجرا می باشد. در همین زمینه به عنوان مثال از کیف پول الکترونیکی[۸]  و کارتهای موندکس می توان نام برد. کیف پول الکترونیکی عبارت است از کارت مخصوصی که جهت خریدهای کوچک مثل بلیط اتوبوس ، قطار ، تاکسی یا هزینه صورتحساب رستوران مورد استفاده قرار می گیرد .

مزیت کیف پول الکترونیکی امنیت آسان در پرداخت ، عدم نیاز به حمل پول خرد ، ریسک کم و پرداخت تضمین شده می باشد .

موندکس[۹] یک کارت هوشمند می باشد که توسط بانک نشنال وست مینستر[۱۰]  ارائه گردید. این کارت جهت حذف پول کاغذی و سکه طراحی شده است. هدف از این کارت ایجاد یک نوع استاندارد برای پول الکترونیکی است. این کارت از فناوری کارتهای هوشمند استفاده می کند و در ماشین های خود پرداز ، تلفن های مخصوص، ترمینالهای نقط فروش  و کیف های موندکس قابل استفاده است  .

۲۳-۲-انواع کارتها به لحاظ گستره جغرافیایی کاربرد

نوع دیگر طبقه بندی کارتها بر حسب گستره جغرافیایی کاربد آنها می باشد که به دو دسته تقسیم می شود :

الف ) کارتهای داخلی

ب ) کارتهای بین المللی

 

الف ) کارتهای داخلی

کارتهای داخلی همانگونه که از اسمشان پیداست در داخل محدوده جغرافیایی یک کشور کاربرد دارند و تنها در داخل کشور و به ارز همان کشور قابل استفاده می باشد. این نوع کارتها در اغلب کشورها رایج می باشد .در ایران هم طی سالهای اخیر به کارگیری آن رایج شده است. این کارتها می توانند دارای انواع مختلفی باشند. مثل کارت بدهکار ، کارت اعتباری , کارت هزینه ، کارت تضمین چک ، کارت ماشین های خود پرداز.

ب) کارتهای بین المللی

کارتهای بین المللی همانگونه که از اسمش استنباط می شود کارتی است که در  بیش از یک کشور قابل استفاده باشد. بنا بر این با بیش از یک ارز سرو کار  دارند. این کارتها می توانند در کشورهای مختلف {طرف قرار داد } به خرید یا اخذ پول به ارز همان کشور اقدام نمایند. مهمترین کارتهای بین  المللی که حجم نسبتا زیادی از کل کارتهای بین المللی را به خود اختصاص داده اند، توسط موسسات ویزاکارد و مستر کارد ارائه شده است. این نوع کارتهای بین المللی دارای انواع مختلفی مثل کارت کلاسیک ، کارت طلایی ، کارت تجاری ، کارت الکترون ، کارت ATM   و کارت مشترک می باشند  .

با توجه به مشکلاتی که در زمینه تبدیل نرخ ارز و مبادلات ارزی بین صادر کننده کارت و پذیرنده کارت پیش می آید ، جهت ارائه خدمات بین المللی لزوم ایجاد یک سیستم مشترک بین بانکی در سطح بین المللی احساس می گردد. برای این منظور بانکها و موسسات مالی که تمایل دارند کارتهای بین المللی صادر نمایند به عضویت سازمانهایی همچون ویزا و مستر کارد در می آیند. در ایران بانک رفاه کارگران یک نوع کارت بین المللی با همکاری VISA   منتشر کرده است و در کیش هم توسط موسسات خصوصی به میزان محدودی مستر کارد ارائه شده است.

۲۴-۲-مسائل و مشکلات کارتهای اعتباری ( بانکی )

علی رغم مزایا و فواید آشکار کارتهای اعتباری ، استفاده از این کارتها خالی از عیب نمی باشد. بنا بر این توجه به معایب و مشکلات آن ضروری است. به همین علت به پاره ای  از مهمترین مشکلات و مسائل آن در زیر ارائه می گردد :

۱- مسائل و مشکلات قانونی مربوط به چگونگی باز کردن حساب ، صدور کارت ، امنیت کارت ، کارتهای گم شده ، مسولیت ضررهای احتمالی ، چگونگی حل مناقشات مشتریان بانک.

۲- ریسک مربوط به کارتها.

۳- تقلبات در مورد کارتها

۴- اشتباهات در پرداخت های انجام شده توسط کارتها

۵- خرابی سیستم های نرم افزاری و سخت افزاری

۶- امنیت اطلاعات فردی

۷-  آثار تورمی کارتها در پاره ای از موارد

 

[۱] Multiuser

[۲] Visa

[۳] Master Card

[۴] Chip Card

[۵] Memory Card

[۶] I.C. Card

[۷] Europay

[۸] Electronic Purse

[۹] Mondex

[۱۰] National Westminister

بانکداری تلفنی [۱]

بانکداری تلفنی ، عبارت است از انجام یک معامله تجاری خرده بین بانک و مشتریان از طریق تلفن. در بانکداری تلفنی معمولا سه روش اصلی مورد استفاده قرار می گیرد :

۱- واکنش صوتی[۲]

برای این منظور مشتری شماره رایانه مرکزی بانک را می گیرد. پس از برقراری ارتباط رایانه بانک به طور گویا از مشتری می خواهد که شماره حساب و شماره عبور را وارد کند پس از تایید این مراحل مشتری می تواند با فشار دادن کلید های شماره گیری تلفن ، اطلاعات مختلف مانند مانده و گردش حساب خود را دریافت نموده و یا دستور پرداخت صادر نماید .

۲ – تشخیص صدا [۳]

بعضی از سیستم ها صدای تماس گیرنده را تشخیص می دهند پس از تایید صدای مشتری ، متعاقبا پاسخ متناسب را به دستورات او می دهد در این سیستم مشتری با رایانه بانک تماس برقرار می کند رایانه پس از تایید صدای مشتری به او اجازه می دهد دستورات لازم را ( نظیر دریافت گزارش مانده و گردش حساب دستور پرداخت ) به صورت شفاهی صادر نماید

• تلفن های قابل برنامه ریزی [۴]

تلفن های قابل برنامه ریزی به تماس گیرنده اجازه می دهد که به حسابش در بانک با بهره گرفتن از کلیدهای تلفن دسترسی داشته باشد. رایانه بانک پس از مراحل کنترلی به مشتری اجازه استفاده و برنامه ریزی در مورد حسابش را می دهد . تسهیلات بانکداری تلفنی شامل موارد زیر می باشد

۱ - بررسی مانده و گردش حساب

۲-  پرداخت صورت حسابها

۳- مدیریت وجوه نقد

۴- خدمات پیام (پیام های غیر ساختاری پیامهایی که دارای غالب مشخصی نیستند)

۵- انتقال وجه نقد به سایر حسابه

۴-۹-۲ بانکداری اینترنتی[۵]

در حال حاظر بانکداری خانگی از طریق اینترنت به وسیله کارتهای بدهکاری مدرن )مثل  کارت هوشمند ) صورت می پذیرد. این کارتها فهرستی از خدمات مالی همچون چک الکترونیکی ، پرداخت صورت حسابها ، و سایر خدمات بانکداری خرده که بوسیله بانکها ارائه می شود را به نمایش گذارده است . ترکیب رایانه های خانگی و کارتهای حافظه دار رایانه ای سبب شده که بتوان اطلاعات مربوط به حساب را بر روی آنها منتقل نمود. بانکها می توانند بر روی شبکه وب ( WWW) یک صفحه اختصاصی اینترنتی [۶] برای نمایش اطلاعات در مورد بانک و خدماتشان ایجاد کنند و علاوه بر آن به مشتریان اجازه بدهند که بسیاری از اعمال را انجام دهند. از طریق این صفحه اختصاصی اینترنتی ، موسسات ممکن است به سپرده گذاران اختیار بدهند که مانده حساب خود را کنترل کنند ، در خواست وام نمایند و یا سایر معاملات را از طریق اینترنت انجام دهند.

۵-۹-۲ بانکداری خانگی / دفتری[۷]

اساسا بانکداری خانگی به انجام عملیات بانکی از طریق رایانه شخصی اطلاق می گردد. امروزه رایانه شخصی ( PC) فقط یک ابزار کسب و کار در سازمانها نیست. بلکه جزو اسباب و لوازو مصرفی خانوارها می باشد .رایانه شخصی مثل تلفن برای ارتباطات و مبادلات با بانک در خانه ها و دفاتر کار مورد استفاده قرار می گیرد. نرم افزارهای بانکداری که در این رایانه های شخصی مورد استفاده قرار می گیرد به طور نرمال توسط بانکها تهیه و بین مشتریانشان توزیع می شود. این موضوع به عنوان یک مانع در جذب سایر مشتریان توسط بانک  قلمداد می گردد. برای این منظور معمولاّیک شبکه با نرم افزار بانکداری توسط بانکها در دسترس مشتریان قرار می گیرد تا از این طریق دامنه وسیع تری از مشتریان را به طرف خود جذب نماید. با توجه به مسائل مختلف نرم افزارها و شبکه های رایانه ای جهت ارتباط مشتریان با بانکها ، بانکی  موفق تر خواهد بود که شبکه و نرم افزارهای بهتر و مناسب تر با دامنه وسیع تر ارائه نماید .

لازم به توضیح است که بانکداری دفتری مثل بانکداری خانگی است با این تفاوت که بانکداری خانگی مخصوص خانوارها می باشد و بانکداری دفتری در دفتر کار افراد ، صاحبان حرف ، موسسات و سازمانها مورد استفاده قرار می گیرد .

۱۰-۲-بانکداری الکترونیکی بین بانکی [۸]

انتقال الکترونیکی وجوه (EFT  ) بین بانکها در کشورهای مختلف به شیوه های گوناگون انجام می شود. یک شیوه جهانی انتقال الکترونیکی وجوه ، استفاده از شبکه سوئیفت می باشد . بانکهای عضو در این شبکه بین بانکی به راحتی می توانند به انتقال الکترونیکی وجوه بین خود بدون محدودیت مرز و در سطح بین المللی اقدام نمایند . سوئیفت معمولا برای نقل و انتقالات بین المللی پول بین بانکها مورد استفاده قرار میگیرد. علاوه بر سوئیفت ، کشورهای پیشرفته برای انتقال الکترونیکی وجوه بین بانکهای خود از سیستم های داخلی استفاده می کنند. به عنوان مثال در کشور آمریکا از  CHIPS  ، درانگلستان از CHAPS و مالزی از RENTAS   استفاده می نمایند.

سیستم اتاق پایاپای پرداخت بین بانکی ( CHIPS ) یک شبکه خصوصی است که مالک آن انجمن اتاق پایاپای نیویورک است. بیش از ۱۴۰ بانک عضو آن می باشند و می توانند دستورهای انتقال وجه را از طریق این سیستم برای یکدیگر ارسال نمایند. البته در آمریکا برای انتقال وجوه بین بانکی از   FEDWIRE و ACH نیز استفاده می شود .

CHAPS یک سیستم پرداخت کامل می باشد .در این سیستم علاوه بر تسویه حساب، قابلیت انتقال پیام نیز وجود دارد .پرداخت ها از طریق این سیستم به صورت مجانی و آنی می باشد و دریافت آن تضمین شده و غیر قابل برگشت است . ایده CHAPSمربوط به دهه ۱۹۷۰ می باشد زمانی که نیاز به یک سیستم اتوماتیک انتقال وجه ( استرلینگ ) جهت پردازش تسویه معاملات و تراکنش های بازار پول در سطح جهانی بسار محسوس بود . در سال  ۱۹۸۴ ، CHAPS به عنوان یک سیستم بین بانکی الکترونیکی شروع بکار نمود. در انگلستان علاوه بر  BACS ,CHAPS ⁵  نیز وجود دارد که وظیفه آن پردازش مجموعه پرداخت های الکترونیکی از قبیل دستور پرداخت دائمی ، بدهکارهای مستقیم ، پرداخت حقوق و دیگر انتقال های الکترونیکی اعتبار می باشد .

مالزی که یک کشور تازه توسعه یافته است نیز به منظور گسترش بانکداری الکترونیکی بین بانکی سیستم  RENTAS   را بوجود آورده است . این سیستم برای انتقال الکترونیکی وجوه و اوراق قرضه به طور بلا درنگ به وجود آمده است . انتقال الکترونیکی اعتبار  ( بستانکار ) و بدهکار بین بانکی در مالزی توسط این سیستم انجام می شود.علاوه بر این معامله اوراق قرضه دولتی بین موسسات عضو توسط این سیستم انجام می شود .

۱۱-۲-کارتهای پلاستیکی ( بانکی ) در بانکداری الکترونیکی

یکی از ابزار های بانکداری الکترونیکی ، کارتها می باشند .در اینجا تعریفی مختصر از انواع کارتهای بانکی ارائه خواهد شد .

۱۱-۱-۲-کارت بدهکار[۹]

این کارت برای مشتریانی طراحی شده است که علاقه مند هستند برای پرداخت هایشان از کارت استفاده نمایند ، ولی نمی خواهند از اعتبار استفاده نمایند. که معمولا به دو شکل عرضه می شوند :

الف ) بدهکاری تک معامله ای [۱۰]

کارتهایی هستند که به یک حساب جاری وصل می باشند و پس از انجام هر معامله فوراّ از حساب برداشت می شوند .

 

ب ) بدهکاری ماهیانه [۱۱]

مهمترین مزیت این نوع کارت برای دارنده آن این است که به آنها این اجازه را می دهد که پرداخت را به عقب اندازند .

۲-۱۱-۲- کارتهای اعتباری [۱۲]

این کارتها دو نوع هستند ۱ – کارتهای پرداخت متغیر [۱۳]    ۲- کارتهای پرداخت مجدد ثابت [۱۴]

۳-۱۱-۲-کارتهای هزینه [۱۵]

این نوع کارت تقریبا مشابه کارتهای اعتباری هستند با این تفاوت که در پایان ماه باید کل مبلغ صورتحساب پرداخت شود .

۴-۱۱-۲-کارتهای هوشمند ^۷

نوع پیشرفته ای از کارتهای بدهکاری یا اعتباری می باشد که دارای CHIP     و حافظه می باشند از لحاظ مکانیسم  عمل ویژگی های کارتهای بدهکار و اعتباری را می توانند

داشته باشند. این نوع کارتها در حال تکوین می باشند ولی دو نوع مشهور آن  عبارتند از  :

الف ) کیف پول الکترونیکی[۱۶]

یک نوع کارت هوشمند است که می تواند حداکثر یک مبلغ معین را در خود نگه دارد. برای وارد کردن پول در آن نیاز به کد اختصاصی شخصی ( PIN  ) می باشد ولی برای برداشت نیازی به کد نیست .

کیف پول الکترونیکی را می توان بارها پر کرد. یعنی مجددا تا سقف  مجاز شارژ نمود .

ب ) چک الکترونیکی

برای استفاده از این کارت در معامله خرده فروشی  از EFTPOS  استفاده می شود. از طریق  EFTPOS  و متصل شدن به ترمینال بانک ، عملیات انتقال الکترونیکی وجوه صورت می پذیرد. یعنی حساب مشتری در بانک بدهکار و حساب فروشنده بستانکار می گردد.

 

۱۲-۲-معماری سیستم های پرداخت الکترونیکی

ابتدا به عنوان مقدمه لازم است مفهوم سیستم پرداخت مورد بررسی قرار گیرد. منظور از سیستم پرداخت زیر ساخت فناوری و قانونی که انتقال  ارزش را بین دو طرف معامله میسر می سازد ، می باشد. در این تعریف ساده به دو موضوع مهم اشاره شده است. یکی زیر ساخت فناوری و دیگری زیر ساخت قانونی. منظور از زیر ساخت فناوری مجموعه سخت افزار و نرم افزاری است که امکان انتقال ارزش را فراهم می سازد. و زیر ساخت قانونی مجموعه قوانین مقررات و توافق نامه هایی هستند که از سیستم پرداخت حمایت می کنند و در طرفین معامله ایجاد اطمینان و اعتماد می نمایند .

معماری سیستم های پرداخت الکترونیکی مجموعه مشخصه ها و مولفه هایی هستند که ساختار سیستم پرداخت الکترونیکی را بطور کلی نشان می دهد. عناصر اصلی پرداخت ، فرایند پرداخت ، ابزارهای پرداخت ، زیر ساخت قانونی ، زیرساخت فناوری ، مسائل امنیتی ، و طرفهای درگیر سیستم های پرداخت ، در معماری سیستم های پرداخت الکترونیکی مشخص و معین می شوند .

 

۱۳-۲-ویژگی های سیستم های پرداخت الکترونیکی مناسب

در طراحی سیستم های پرداخت الکترونیکی ابتدا لازم است طراح در مورد ویژگی های یک سیستم پرداخت الکترونیکی مناسب شناخت کافی داشته باشد به همین علت در اینجا ابتدا مهمترین ویژگی های یک سیستم پرداخت الکترونیکی مناسب بررسی می شود ، سپس عناصر و زیر ساخت های مورد نیاز ، مورد بحث قرار خواهد گرفت .

۱۳-۱-۲-قابل اطمینان و امنیت

نخستین ویژگی یک سیستم پرداخت الکترونیکی امنیت و قابلیت اطمینان بودن آن می باشد . با توجه به حساسیت معاملات تجاری و پرداخت وجه سیستم پرداخت الکترونیکی باید با قابلیت اطمینان بالا همواره در دسترس کاربران باشد . و میزان خطا و مشکلات امنیتی در آن نزدیک به صفر باشد. برای این منظور باید از سخت افزار ها ، نرم افزارها و پروتکل های امنیتی مطمئن استفاده شود . منظور از قابلیت اطمینان سیستم های پرداخت الکترونیکی این است که سیستم همواره در دسترس کاربران باشد و چنانچه با خطای سخت افزاری یا نرم افزاری مواجه شد سریعا خطا تشخیص داده شود و سیستم های موازی آن وارد عمل شوند یا به طور خودکار خطا یا نقص برطرف شود.

۱۳-۲-۲-مقیاس پذیری

دومین ویژگی سیستم پرداخت الکترونیکی مناسب ، عدم وجود محدودیت در استفاده کاربران از سیستم و عدم کاهش کارایی به هنگام افزایش تعداد کاربران می باشد.

۳-۱۳-۲- رعایت گمنامی

یکی دیگر از خصوصیات یک سیستم پرداخت الکترونیکی رعایت اصل گمنامی است. مشخصه افرادی که با این سیستم ارتباط برقرار می کنند و یا معامله ای را انجام می دهند نباید آشکار و قابل پیگیری باشد. یا به عبارت دیگر حد اقل آشکار کردن آن برای افراد عادی ممکن نباشد و یا هزینه بالایی داشته باشد . البته ممکن است برای پیگیری های قانونی روش هایی را طراحی نمود تا بتوان افراد دست اندر کار یک معامله غیر قانونی را شناسایی نمود.

۴-۱۳-۲- قابل قبول بودن

برای طرفین یک معامله باید سیستم پرداخت و مکانیزم آن قابل قبول باشد مبنای قابل قبول بودن می تواند قانونی یا قرار دادی باشد .

۵-۱۳-۲-انعطاف پذیری

یک سیستم پرداخت الکترونیکی مناسب ، سیستمی است که بتواند با ابزار ها و روش های مختلف پرداخت کار کند و کار بر را محدود به دیک روش خاص نکند مثلا با انواع کارتهای بدهکار ، اعتباری ، هزینه و غیره قابل اجرا باشد .

۶-۱۳-۲- تبدیل پذیری

انواع ابزار ها و روش های پرداخت مورد استفاده در سیستم پرداخت باید قابلیت تبدیل به یکدیگر را داشته باشند علاوه بر این حتی الامکان  امکان تبدیل عرض را نیز فراهم نماید .

• ۱۳-۲-کارایی

منظور از کارایی میزان سرعت انجام معامله است سرعت و کارایی یک سیستم پرداخت باید در حد مطلوب باشد برای این منظور معمولا از پروتکل های ساده تر برای مبالغ پایین استفاده می شود تا از این طریق ترافیک را کاهش داده و کارایی را بالا ببرند.

 

• ۱۳-۲-سهولت استفاده از سیستم

سیستم پرداخت الکترونیکی باید به گونه ای طراحی گردد که کار بر حداقل اطلاعات را وارد سیستم نماید و بدون وارد کرد جزییات معاملات بتواند به خرید و پرداخت وجه اقدام نماید علاوه بر این باید ابزارهای مناسب در اختیار کار بر قرار گیرد تا بتواند از مراحل انجام معامله قدم به قدم اطلاع کسب نماید و راهنمایی لازم را به وی ارائه شود .

 

۱۴-۲-سوئیفت ( SWIFT )[17]

علاوه بر اهمیت سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه در داخل یک کشور ، سیستم های الکترونیکی انتقال وجوه در سطح بین المللی نیز حائز اهمیت است و حتی از اهمیت بالاتری برخوردار است. زیرا کشورهای پیشرفته شیوه های الکترونیکی نقل و انتقال وجوه را به سرعت بکار می برند و سیستم های سنتی را کنار می گذارند. چنانچه کشور ما بخواهد با آنها مبادله داشته باشد باید حداقل در بخش نقل و انتقالات وجوه در سطح بین المللی مجهز به سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه باشد. احتمالا همین عامل باعث شده است تا در بخش مبادلات بین المللی بانکهای ایران سریعتر از بخش داخلی بانکداری الکترونیکی راه اندازی شود.

مبادلات و و پرداخت های بین المللی حداقل از دو طریق صورت می گیرد. یکی کارتهای بانکی بین المللی و دیگری سوئیفت ( SWIFT  ) .

[۱] Telephone or Screenphone Banking

[۲] Voice Response

[۳] Voice Recognition

[۴] Programmable Telephone

[۵] Internet Banking

[۶] Home - Page

[۷] Home / Office Banking

[۸] Interbank Electronic Banking

[۹] Debit Card

[۱۰] Single Transaction Debit

[۱۱] Monthly

[۱۲] Credit Card

[۱۳] Variable Payment Card

[۱۴] Fixed Payment Card

[۱۵] Charge Cards

[۱۶] Smart Card

[۱۷] Society for World wide Interbank Financial Telecommunications ( SWIFT )

مزایا و ویژگی های بکار گیری انتقال الکترونیکی وجوه

در قسمتهای قبلی به مفهوم و جایگاه انتقال الکترونیکی وجوه اشاره شد  ، دقت در مسائل عنوان شده و بررسی روند رشد رو به تزاید استفاده از نظام انتقال الکترونیکی وجوه مزیت های آن را آشکار می کند  .  با توجه به ابعاد  ، گستردگی و تنوع مکانیزم های   EFT    مزایای آن نیز گسترده می باشد به منظور رعایت اختصار مهمترین ویژگی های نظام های انتقال الکترونیکی  وجوه  مورد برررسی قرار می گیرد .

۱-۷-۲-امنیت

بررسی ها نشان می دهد پرداخت هایی که از طریق سیستم های انتقال الکترونیکی صورت می پذیرند از امنیت بالاتری نسبت به پرداخت ها به شیوه سنتی بر خوردارند زیرا سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه به گونه ای طراحی می شوند که احتمال دستبرد ، سرقت  ، مفقود شدن   و عدم انتقال و ……… به حداقل ممکن می رسد .   به خاطر این ویژگی اغلب افراد معمولا راغب هستند که از این سیستم ها بجای سیستم های سنتی پرداخت استفاده نمایند.

۲-۷-۲-سرعت

ویژگی برجسته سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه سرعت بالای آن می باشد  با قاطعیت می توان گفت که سیستم های پرداخت الکترونیکی از سیستم های پرداخت سنتی خیلی سریع تر است .زیرا در سیستم های پرداخت و انتقال الکترونیکی وجوه ، انتقال وجوه  در اکثر مواقع  به صورت پیوسته صورت می پذیرد.به عبارت دیگر وجوه به صورت پیوسته از حساب فرستنده به حساب دریافت کننده منتقل می شوند .

۳-۷-۲-آسان بودن و سادگی

مکانیزم انتقال الکتریکی وجوه برای کاربران خیلی ساده تر و آسانتر از سیستم های  سنتی می باشد. چون در این نظام اولا با یک امضای دیجیتالی پرداخت به صورت مستقیم صورت می گیرد و ثانیا نیازی به حضور فیزیکی کاربر ( مشتری )  در بانک یا موسسه مالی نیست.

 

 

۴-۷-۲-هزینه کم

هزینه نظام انتقال الکترونیکی وجوه در مقایسه با نظام سنتی انتقال وجه به مراتب پایین تر است . صرفه جویی در هزینه انتقال وجوه ، برای فرستنده وجوه ، گیرنده وجه و بانک   ( موسسه مالی )    وجود دارد . سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه در بانکها باعث کاهش هزینه ها از طریق صرفه جویی در کاغذ و چاپ ، آگهی و تبلیغات ، کارکنان و زمان لازم جهت ارائه صورت حسابها و سایر هزینه های جنبی می گردد . صرفه جویی در هزینه های فرستنده وجه و گیرنده وجه از طرق کاهش هزینه های صدور چک ، رفت و آمد ،  هزینه های پست و زمان و فرصتهای از دست رفته  ، و هزینه های جانبی صورت می پذیرد .

علاوه بر این بکار گیری سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه با عث کاهش هزینه های اجتماعی نظیر ترافیک و آلودگی هوا به خصوص در شهر های بزرگ می گردد.

۵-۷-۲-کاهش اشتباهات انسانی

یکی از مسائل و مشکلات عمده سیستم های پرداخت سنتی اشتباهات متعدد عوامل انسانی در فرایند پردازش پرداخت ها  به علت یکپارچه نبودن سیستم و وارد کردن اطلاعات به دفعات مختلف در فرایند پردازش می باشد .  سیستم انتقال الکترونیکی وجوه با در نظر گرفتن این مشکلات و با حذف دوباره کاریها و طراحی مناسب روش های کنترلی ، این اشتباهات انسانی را تا حدود زیادی کاهش داده است .

۶-۷-۲-بهره وری و کارایی

سیستم انتقال الکترونیکی وجوه ، تا حدود زیادی کارایی و بهره وری را در عملیات بانکی افزایش می دهد و امکانات بهتری برای برنامه ریزی و انجام فعالیتهای کنترلی در نظام بانکداری به وجود می آورد .   منظور از کارایی و بهره وری در نظام بانکداری عبارت است از بالا بردن سرعت انجام کار ، کاهش مصرف منابعی نظیر نیروی انسانی ، افزایش دقت و کاهش اشتباهات و غیره می باشد

۷-۷-۲-بهبود مدیریت وجوه و نقدینگی

استفاده از سیستم انتقال الکترونیکی وجوه   هم در سطح سازمانها و مؤسسات و هم در سطح فردی و شخصی باعث بهبود مدیریت موجودی و نقدینگی می گردد .  زیرا از یک طرف این سیستم ها به گونه ای طراحی شده اند که این امکان را برای اشخاص و سازمانها به وجود آورد تا در هر زمانی که بخواهند ازگردش موجودی و وضعیت حساب خود اطلاع کسب نمایند.   از طرف دیگر پیوسته بودن انتقال بدهکار و بستانکار این امکان را فراهم می سازد که زمان تاخیر در انتقال وجوه را به حداقل رساند . در نتیجه اشخاص و سازمانها به نحو مطلوب تری می توانند به مدیریت نقدینگی خود بپردازند .

۸-۷-۲-بهبود روابط با مشتریان

بکار گیری سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه باعث می شود که روابط بین شرکتها ، موسسات و بانکها با مشتریان خود بهبود یابد . چرا که افزایش کارایی ، سرعت عمل و کاهش اشتباهات و هزینه پایین تر سبب می شود که مشتریان ترغیب شوند که بیشتر با سازمانها و موسساتی ارتباط برقرار کنند که از سیستم های انتقال الکترونیکی وجه استفاده می کنند .

۸-۲-نحوه عملکرد انتقال الکترونیکی وجوه

با توجه به تنوع و گستردگی سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه ، نحوه عملکرد آن نیز متفاوت خواهد بود . ممکن است انتقال الکترونیکی وجوه از طریق کارت اعتباری ، کارت هزینه ، کارت بدهکار  ، حساب جاری الکترونیکی  ، حساب جاری معمولی ، از طریق تلفن ، رایانه ، ترمینال رایانه ای  اینترنت و به وسیله سازمانها ،افراد و یا کارمندان بانک صورت پذیرد .  ترکیب بین اجزاء یاد شده فرایند های بسیار مختلفی را به وجود می آورد که تشریح آنها از حوصله این نوشتار خارج است . بنابر این در این قسمت به بررسی اصول کلی آن بسنده می شود .

وجوه قابل انتقال معمولا به سه دسته تقسیم می شود :

• انتقال وجوه با حجم کم
• انتقال وجوه با حجم متوسط
• انتقال وجوه با حجم بالا

دستورات پرداخت و انتقال وجوه با حجم کم معمولا به صورت دسته ای بین بانکها یا اجزاء نظام انتقال وجه صورت می گیرد.چون حجم ریالی این معاملات پایین است سیستم های مربوطه به گونه ای طراحی می شوند که اتاق پایاپای خودکار ( ACH  )   بطور روزانه و به صورت دسته ای اطلاعات مربوط به معاملات و مبادلات را دریافت و پردازش

نماید که در حقیقت یک سیستم غیر نا پیوسته انتقال الکترونیکی وجوه می باشد. در مورد انتقال وجوه با حجم متوسط هم تا حدودی سیستم به صورت نا پیوسته است ولی زمان آن کمتر از یک روز و معمولا یک یا چند ساعت است . در خصوص انتقال وجوه با حجم بالا مکانیزم عمل شبیه به دو نوع دیگر است با این تفاوت که مبنای انتقال اطلاعات جهت پردازش به وسیله اتاق پایاپای به صورت پیوسته می باشد  .در انتقال وجه با حجم بالا به علت مسائل امنیتی، احتمال اشتباه و اثرات مربوطه ، لازم است به صورت پیوسته برای هر معامله اطلاعات جهت پردازش و کنترل و تسویه به اتاق پایاپای خودکار ارسال گردند .

 

۱-۸-۲-انواع سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه

با توجه به گسترش روز افزون سیستم های جدید انتقال الکترونیکی وجوه طبقه بندی و دسته بندی آنها کاریست بس دشوار ، و تا بحال توافق بین نویسندگان این رشته به وجود نیامده است در این نوشتار اینجا برای تشریح بهتر مفاهیم مربوط به انتقال الکترونیکی وجوه ، آنرا بر اساس  دامنه و فضای اصلی انتقال الکترونیکی وجوه و فناوری اطلاعات و ارتباطات در بانکداری به سه دسته اصلی تقسیم و بررسی می شود :

 

الف ) بانکداری الکترونیکی مصرف کننده [۱] ( در سطح بانکداری الکترونیکی سطح مشتری )

ب ) بانکداری الکترونیکی بین بانکی[۲]

ج ) کارتهای پلاستیکی   ( بانکی )[۳]

 

 

۹-۲-بانکداری الکترونیکی مصرف کننده( در سطح مشتری )

منظور از بانکداری الکترونیکی مصرف کننده آن بخش از بانکداری الکترونیکی می باشد که توسط اشخاص و مشتریان حقیقی بانک مورد استفاده قرار می گیرد. به عبارت دیگر آن بخشی از بانکداری است که مشتریان و مصرف کنندگان نهایی با آن سرو کار دارند. این بخش از بانکداری الکترونیکی از قسمتهای مختلفی تشکیل می شود که ذیلا  در مورد آنها توضیحاتی ارائه می شود ۱-۹-۲ ماشین خود پرداز[۴] ( ATM  )

بطور خلاصه ماشین های خود پرداز ( ATM )، پردازنده ها یا پایانه های الکترونیکی هستند که توسط بانکها برای تسهیل کار مشتریان بانک در مکانهای خاصی نصب می شوند و بطور ۲۴ ساعته در دسترس مشتریان می باشند. مشتریان از طریق این ماشینها می توانند کارهای زیر را انجام دهند :

-۱ برداشت وجه از حساب

۲- درخواست صورت حساب بانکی

۳- به حساب گذاشتن چک یا وجه نقد

۱٫ Overhead

۴- علاوه بر موارد فوق از طریق ATM   می توان بلیط هواپیما ، اوراق قرضه ، سهام خریداری نمود و نسبت به پرداخت صورت حسابهای آب و برق …  اقدام نمود . یک ماشین ATM می تواند به عنوان یک شعبه از یک بانک عمل کند و بساری از وظایف اصلی بانکداری را انجام دهد . بخش عظیمی از مبادلات با حداقل مداخلات نیروی انسانی انجام خواهد گرفت. علاوه بر این ، این ماشین به گونه ای طراحی شده است که بطور ۲۴ ساعته و بدون توقف کار می کند. با به کار گیری ماشین های ATM   در هزینه های کارکنان و بعضی از هزینه های سر بار ^۱  شعبه بانک صرفه جویی می شود. با توجه به هزینه بالای این ماشینها به منظور افزایش کارایی و بهره برداری موثر  از هزینه های این دستگاه ها بهتر است بانکها به جای رقابت برای در اختیار گرفتن بازار ATM    با هم بر سر یک سیستم مشارکتی استفاده از این دستگاه ها به توافق برسند. زیرا چنانچه بانکهای کشور بتوانند با هم به توافق برسند ، می توان با وصل کردن ATM    های بانک های مختلف به یک شبکه سوئیچ که به بانک میزبان مرتبط می گردد ، کارایی و اثر بخشی این دستگاه ها را به میزان قابل توجهی افزایش داد . طرز استفاده مشتریان از دستگاه های ATM    بسیار ساده است. هر مشتری با یک کارت ATM   و یک کد اختصاصی شخصی می تواند از دستگاه مزبور استفاده نماید و عملیات مورد نظر را انجام دهد. علیرغم اینکه در ایران بانکها در دهه ۷۰ شمسی  دستگاه هایATM خریداری کردند و در شعب خود نصب کردند ولی هنوز این ماشینها نتوانسته جای خود را آنگونه که شایسته است باز کنند.

۲-۹-۲ ماشین های نقطه فروشPOS EFT [5]

اساسا EFTPOS  به معنی انتقال الکترونیکی وجوه در نقطه فروش می باشد. به عبارت دیگر  EFTPOS   دستگاهی است که طبق آن یک مشتری در نقطه ای از زمان و مکان که در آنجا کالا یا خدماتی را می خرد ، با بهره گرفتن از اشکال مختلف تعیین هویت ایمن و حلقه اتصال الکترونیکی مطمئن وجه را از حساب خود در یک بانک یا موسسه مالی به فروشنده منتقل می کند. یکی از اشکال رایج تعیین هویت ایمن موجود ، کارت پلاستیکی با یک نوار مغناطیسی می باشد که روی آن مشخصات ویژه فرد ( PIN )  تعبیه شده است.

دستگاه های EFTPOS  در دهه هفتاد میلادی در آمریکا مرسوم شد در دهه های ۸۰ و ۹۰ میلادی دستگاه های جدیدتری از EFTPOS   عرضه شد و مورد استقبال مردم نیز قرار گرفت در آمریکا و کشورهای پیشرفته نظیر فرانسه و سوئیس این دستگاه ها را در ایستگاه های قطار مترو و سایر مکانها نصب کردند.  هر چند که استفاده از این دستگاه ها معمول است، ولی نرخ رشد آن از ATM کمتر است . کند بودن رشد این دستگاه ها به علت محدودیت های برون مرزی بانکها ، فقدان زیر ساخت های مناسب( مانند خدمات شبکه ای ملی ، نارسای های آموزش مشتریان،  درگیر بود موسسات مالی ، مشتریان  و تعداد زیادی فروشنده بطور همزمان و ……) می باشد . طرز کار با این دستگاه ها و شیوه انتقال الکترونییک وجوه در صورتی که از کارت بدهکار استفاده شود بدین ترتیب است :

 

• مشتری کارت را درون دستگاه مربوطه فروشگاه قرار می دهد
• کارت از طریق تجهیزات نقطه فروش ، اعتبار و هویت مشتری را بررسی و تعیین می کند که آیا وجه نقد کافی در حساب وجود دارد و بعد از آن در صورت تایید معامله انجام می شود و یک پیغام بدهکاری برای بانک مشتری فرستاده می شود
• سپس فروشنده فاکتور فروش را در اختیار مشتری قرار می دهد که آنرا امضا کند ( این تاییدیه کتبی به منزله قطعی شدن انجام معامله است )

[۱] Consumer Electronic Banking

[۲] Inter Bank Electronic Banking

[۳] Plastic Card

[۴] Automatic Teller Machine

[۵] Electronic Funds Transfer at Point Of Sale

انتقال الکترونیکی وجوه ( EFT)

۱٫ Electronic Funds Transfer

یکی از وظایف عمده بانکها و مؤسسات مالی انتقال وجوه می باشد . انتقال وجوه توسط بانکها ازلحاظ فناوری وشیوه عمل به دو شکل انجام می پذیرد یکی انتقال وجوه به شیوه سنتی ومبتنی برکاغذ ودیگر انتقال وجوه به شیوه الکترونیکی . هر چند شکل رایج انتقال وجوه در ایران شیوه مبتنی بر کاغذ می باشد ولی با توجه به سرعت دسترسی به اینترنت در ایران وهمچنین گسترش بانکداری الکترونیکی انتظار میرود در آینده نزدیک سیستم های جدید انتقال وجوه و پرداخت جایگزین شیوهای سنتی شوند.سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه ((EFTمی تواند نقش بسیار اساسی در اقتصاد وتجارت داشته باشد و روشهاومفاهیم و بنیانهای جدیدی را به وجود خواهد آورد وهمچنین شیوه ارتباطی و تعاملات بین خریدار و فروشنده ،بانک ها ومشتریان را دگرگون خواهد نمود .

باتوجه به اهمیت فوق العاده سیستم های انتقال الکترونیکی وجوه (EFT )در این بخش به طور مفصل درمورد مفهوم ،اهمیت وجایگاه ،مزایا ،زیرساخت ها وانواع آن بحث خواهد شد.

 

۵-۲-مفهوم انتقال الکترونیکی وجوه (EFT )

برای پرداخت وجه شیوه های مختلفی وجود دارد که معمولا آنها را از نظر رویه می توان  به سه نوع شیوه پرداخت تقسیم نمود . یکی پرداخت از طریق تهاتر یا کالا با کالا است که در این دوران چندان مورد توجه قرار نمی گیرد . دوم پرداخت نقدی که بوسیله انتقال سکه و اسکناس صورت می گیرد . سوم پرداخت وجه یا انتقال وجه از طریق مکانیزم بانکی و مؤسسات مالی . شیوه پرداخت  نوع اول مربوط به زمانهای بسیار دور است و در اقتصاد و تجارت امروز جایگاه قابل توجهی ندارد و اصلا به حساب نمی آید .

شیوه پرداخت نوع دوم بیشتر مربوط به اقتصادهای کمتر توسعه یافته است و در اقتصادهای پیشرفته فقط برای پرداختهای خرد و کم حجم مورد استفاده قرار می گیرد . بنا بر این بیشترین حجم پرداخت و مهمترین شیوه پرداختی در اقتصاد امروز انتقال وجوه از طریق بانک و موسسات مالی می باشد .

انتقال وجه از طریق بانکها و موسسات مالی به دو شکل سنتی  (مبتنی بر کاغذ ) و شکل الکترونیکی انجام می شود . در شکل سنتی انتقال وجه که در ایران نیز مرسوم است تقریبا کلیه عملیات انتقال وجه بر روی فرمهایی ثبت می شود و برای انتقال اطلاعات از کاغذ به عنوان پایه سیستم استفاده می شود . ولی پیشرفت فناوری به خصوص فناوری اطلاعات و ارتباطات ، نظام بانکداری و انتقال وجه را دگرگون نموده است .در نتیجه سیستم های قدیمی ( مبتنی بر کاغذ ) به سیستم های نوین الکترونیکی تبدیل شده اند .

قبل از اینکه مفهوم انتقال الکترونیکی وجوه بیشتر توضیح داده شود ابتدا لازم است تعریفی از سیستم انتقال وجه ارائه گردد :

سیستم انتقال وجه به مجموعه ای از فعالیتها اطلاق می شود که به وسیله بانکها و موسسات دیگر از قبیل اتاق پایاپای جهت انتقال وجه بین بانکها صورت می پذیرد. حال اگر این فعالیتها بر مبنای کاغذ استوار باشد به آن شیوه پرداخت و انتقال مبتنی بر کاغذ گفته می شود و اگر این فعالیتها از طریق فناوری اطلاعات و ارتباطات و به صورت الکترونیکی انجام پذیرد به آن انتقال الکترونیکی وجوه (EFT) می گویند .

شروع به کار گیری و توسعه سیستم های انتقال الکترونیکی در دنیا به دهه های ۵۰ و ۶۰ میلادی در آمریکا و اروپا بر می گردد . در این دوران بود که کارتهای بانکی عرضه شد و مکانیزم های جدید اتاق پایاپای اتوماتیک به وجود آمد . هر چند که زمان زیادی از به وجود آمدن  EFT می گذرد ولی گسترش فراگیر آن مربوط به دهه نود میلادی و پس از معرفی اینترنت و به کار گیری گسترده آن می باشد .

هر چند که مفهوم انتقال وجه روشن است ولی بر سر مفهوم انتقال الکترونیکی وجوه توافق وجود ندارد. زیرا از یک طرف بعضی ها تعاریف بسیار محدودی از آن ارائه نمودند و فقط نوع خاصی از انتقال الکترونیکی وجوه را EFT  می دانند و در مقابل بعضی ها EFT  را در معنای بسیار وسیع بکار برده اند  که حتی کل بانکداری الکترونیکی را در خود جای می دهد . در همه مفاهیم انتقال الکترونیکی وجوه یک وظیفه مهم وجود دارد و آن امکان دسترسی سریع و پیوسته به وجه می باشد . طبق یکی از تعاریف[۱] ، EFT  عبارت است از روشی برای انتقال وجه به طور خودکار به وسیله رایانه و با بهره گرفتن از اتاق پایا پای خودکار[۲]  .  طبق این تعریف اولا  EFT   فرایندی است که وجه بطور الکترونیکی منتقل می شود.ثانیا یک موجودیت قانونی به نام اتاق پایاپای خودکار  (ACH )  که عملیات انتقال ( تسویه ) را انجام می دهد .

انتقال الکترونیکی وجوه ابزاری برای رسیدن به هدف نهایی یعنی انجام پرداخت ها است . در پرداخت الکترونیکی یا انتقال الکترونیکی وجوه اساسا عمل پرداخت بدون جابجایی فیزیکی پول و بدون تبادل اطلاعات کاغذی زیاد صورت می گیرد . کمیسیون قانون تجارت بین المللی سازمان ملل متحد  ( UNCTRAL  )    انتقال الکترونیکی وجوه را چنین بیان می کند  :

انتقال وجه فرایندی است که در آن یک یا بیش از یک اقدام در فرایند کار که سابقا بر اساس روش مبتنی بر کاغذ انجام می شد اکنون با روش های الکترونیکی صورت می گیرد.

در تعریف دیگر که توسط مجموعه مقررات یکنواخت بازرگانی ایالات متحده آمریکا ارائه شده است  :

انتقال الکترونیکی وجوه عبارت است از یک شبکه انتقال سیمی ، اتاق پایاپای  خودکار یا سایر نظامهای ارتباطی اتاق پایاپای یا سایر اتحادیه های بانکی که از آن طریق یک دستور پرداخت بانکی به بانک مخاطب مخابره و ارسال می شود.

طبق تعریف دیگری انتقال الکترونیکی وجوه عبارت است از هر نوع انتقال وجه بغیر از شیوه های سنتی مثل چک  وجه نقد و سایر ابزارهای کاغذی مشابه که از طریق یک ترمینال الکترونیکی  تلفن  رایانه  نوارهای مغناطیسی به منظور سفارش مطلع کردن و یا مجوز دادن به موسسه مالی برای بدهکار یا بستنکار کردن یک حساب صورت می گیرد .  طبق این تعریف اصطلاح    EFT    شامل انتقال فدوایر انتقال وجوه از طریق اتاق پایاپای خود کار  (ACH)   انتقال از طریق ماشینهای خود پرداز    ( ATM ) و ترمینالهای نقطه فروش  ( POS )    می شود .

در این قسمت سعی شد با ارائه تعاریف مختلف ابعاد  EFT    مورد اشاره قرار گیرند. با توجه به تعاریف فوق تعریفی که در این تحقیق به عنوان  EFT    مورد استفاده قرار می گیرد مفهوم وسیع  EFT   می باشد  و شامل هر گونه انتقال وجه که به صورت الکترونیکی انجام می گردد  می شود .

طبق تعریف اخیر انتقال الکترونیکی وجوه شامل انتقال وجه بین حسابها ، بانکها و سایر موسسات مالی با استفاده یا بدون استفاده از اتاق پایاپای خودکا ر  (ACH  )   از طریق بکار گیری ترمینال الکترونیکی  ، تلفن  رایانه ، ماشینهای  نقطه فروش (POS   )  ماشینهای خود پردازATM  ویا هر وسیله الکترونیکی دیگر می گردد.

بر اساس این تعریف انتقال الکترونیکی وجوه از بعضی جهات گسترده تر از بانکداری الکترونیکی خواهد بود و می تواند بانکداری الکترونیکی را در خود جای دهد  .

 

 

 

۶-۲-اهمیت و جایگاه انتقال الکترونیکی

انتقال الکترونیکی وجوه EFT      در مقایسه با سایر مکانیزم های پرداخت مبتنی بر کاغذ راحتر   مطمئن تر ، سریع تر ، کاراتر و کم هزینه تر است . بکار گیری انتقال الکترونیکی وجوه EFT      با توجه به اینکه جنبه های مختلفی دارد از جایگاه ویژه ای در اقتصاد و تجارت برخوردار است .

یک جنبه آن مربوط به کسانی است که از این سیستم استفاده می کنند. همه آحاد جامعه ، افرادو سازمانها  می توانند ازEFT    استفاده نمایند . مشتریان بانکها ، موسسات بزرگ دولتی و خصوصی  ، سازمانهای غیر انتفاعی و شرکتهای کوچک می توانند از مزایای  EFT   بهره مند شوند  .

جنبه دیگر اهمیت   EFT   گسترش تجارت الکترونیکی می باشد  .   تجارت الکترونیکی امروزه حجم قابل توجهی از  مبادلات تجاری را به خود اختصاص داده است و نرخ رشد سریع آن حاکی از این است که تجارت در سراسر جهان متحول خواهد شد و از تجارت سنتی به تجارت الکترونیکی مبدل خواهد شد .  در تجارت الکترونیکی انتقال الکترونیکی وجوه نقش کلیدی دارد به عبارت دیگر بدون   EFT      تجارت الکترونیکی بطور کامل عینیت و تحقق نمی یابد .   انتقال الکترونیکی وجوه مفهومی است که به صورت کامل و جامع در بر گیرنده تمامی مسائل پیرامون نقل و انتقالات پولی در تجارت الکترونیکی است و شامل ابزار لازم جهت نقل و انتقال پول  (  سخت افزار و نرم افزار  )  فرایند عمل  ، نقل و انتقال ، مسائل امنیتی و مسائل قانونی و …. می باشد  .

یکی دیگر از جنبه های انتقال الکترونیکی وجوه صرفنظر از ویژگی های معاملاتی آن این است که این فناوری به عنوان یک شیوه  پرداخت اثرات مستقیمی نیز بر روی سیاست ها و نظام پولی کشور می گذارد و در حقوق مصرف کننده نیز موثر می باشد .   انتقال الکترونیکی وجوه به عنوان یک شیوه پرداخت و انتقال وجه امکان دارد  عرضه اعتبار و پول را  ( بالقوه ) به طور حساب نشده ای افزایش دهند و در صورتی که این موضوع کنترل نشود خطرات بزرگی برای سیاست پولی و اعتباری کشور در بر خواهد داشت. به همین علت در تمام دنیا نظام های انتقال الکترونیکی وجوه نگرانی هایی را برای مقامات بانک های مرکزی ایجاد کرده است.

[۱] Liberman , Sidney , Electronic Market , Vol. 7, 1997 , P .35

[۲] Automated Clearing House